Ana Sayfa > Site Yazarları

YUNUS TÜRKÖLMEZ - yunisturkolmez@gmail.com
TÜRKLERDE YARATILIŞ VE TÜREYİŞ EFSANELERİNDE KUŞLARIN YERİ VE ÖNEMİNE DAİR 2.
23 Ocak 2021 - 178 okunma

TÜRKLERDE YARATILIŞ VE TÜREYİŞ EFSANELERİNDE KUŞLARIN YERİ VE ÖNEMİNE DAİR 2.
“Perçem vurup atlara
Uygurdaki tatlara
Uğru, yavuz itlere
Kuşlar gibi uçtuk biz” (Divanü Lügati’t Türk’ten)
Kuşkusuz kuşlar birçok ulusun, uygarlığın düşünsel ve sanatsal verilerinde çok önemli bir yer tutar. Ancak biz burada yazı başlığımıza bağlı kalmak adına Türk dünyası çerçevesinde kısa ve özet bilgiler aktarmaya çalışıyoruz ki bu da yeterli değildir elbette. Prof. Dr. Halil Ersoylu’nun “Türk Dünyasının Düşünce, Dil ve Edebiyatındaki Bazı Kuşlar”* isimli makalesinden özetlemeye devam edelim.
Uygurlardan söz açan Çin kaynaklarından birinde, Uygurlar arasında yüzyıllarca tanrı sayılan bir kuştan bahsedilir. Göktürklerin ünlü kahramanı ve veziri Tonyukuk’un soyundan gelen Uygur veziri Bilge-Buka’nın atalarından birinin bu tanrısal kuşla yakın ilgili olduğu anlatılır. Efsane şöyledir:
“Söylendiğine göre bir gün hava çok sıcakmış. Bilge-Buka’nın atası elbise ve ayakkabılarını çıkararak bir ağacın dibinde yatmış. Az sonra ağacın üzerine bir kuş gelerek ötmeğe başlamış. Ağacın dibinde yatan adamın bundan canı sıkılmış ve elbiselerini giyinerek kalkmış.
Fakat kuş bununla da kalmamış ve üç defa ağaçtan inerek adamı tırmalamış. Adam kızarak kuşu yakalamış. Yakalamış ama tam bu sırada ağacın üzerinden zehirli bir yılanın aşağı indiğini görmüş. Bunun üzerine kuşu bırakmış ve yılanın sokmasından kurtulmuş. Bunun üzerine soylarına bu kuşu öldürmemelerini ve ona saygı göstermelerini vasiyet etmiş. Ve Uygurlar da asırlarca bu kuşa saygı göstermiş ona bir tanrı gözü ile bakmışlardır.”
Görüldüğü üzere “kuş” bazen tanrı, bazen iyi, bazen de muzır ve zararlı ruh olarak yaşamlarında rol oynamıştır. Troşcansky tarafından kaleme alınan “Yakutlarda Kara Dinin Tekâmülü”adlı kitapta yer alan bir makaleye göre Yakutların inançları içerisinde “Ogo ımıta” (çocuk ımı’sı) denilen bir ruh vardır. Bu ruh yeni doğan her çocuğun başı üzerinde öter ve o çocuğun neslinin bereketli olacağını haber verirmiş. Bu ruh inancı zaman içinde biraz değişime uğrasa da sürer gider.
Şaman dinine göre yeryüzü ile göğün en yüksek yeri arasında yukarıya doğru gittikçe daha da aydınlanan bir nur âlemi vardır. 17 kattan oluşan bu âlemin en üst katında Türklerin tanrısı oturuyordu ve artık burası göz kamaştıracak bir derecede nurla kaplıydı. Şaman inanışına göre bu dünyada iken iyilikler de bulunan kimseler (Türkler) ölünce ruhları bedenlerinden ayrılarak bir kuş şekline girerek bu nurlar âlemine uçuyordu.
Yakutların inanışına göre yer altındaki bir dünyada “Karga Çang” ismi verilen bir kötü ruh vardır ki bu dünyaya gelerek zenginlerin evlerini ziyaret eder ve onları hasta edermiş. Yine ruhlar konusunda kartalın da önemi yeri vardır. Şamanların düzenlediği dini törenlerdekurban etleriyle düzenlenen törenlerden bu kartalların nasiplerini aldıklarına inanılırmış. Şaman, törenin bir aşamasında davullar çalınarak manzum dualar eşliğinde gökteki Merküt kuşunun ruhunu çağırır.
“Gök kuşları, beş Merküt,
Tırnakları bakırdan
Ayın tırnağı bakırdan
Ayın gagsı buzdan,
Geniş kanatları muhteşem hareketli
Uzun kuyruklu yelpaze gibi,
Sol kanadı ayı örter,
Sağ kanadı güneşi örter,
Ey dokuz kartalın anası (…)
Öterek gel sen bana!
Oynayarak gel sen sağ gözüme!
Sağ omzuma kon!”
Eski Türk dini geleneği olan Şamanizmde din büyüğü olan Şaman (kam) çeşitli kuş veya hayvan şekillerini taklid eden elbiseler giyerdi. Tatar kadınları da kuş giyeceklerine sahiptir. Böyle giyinmelerde amaç, istenildiği zaman o hayvanın ya da kuşun şekline geçebileceğine olan inançtır. Hatta bu inanç kısman İslam inancı içine de taşınmıştır.
Dervişlerin “donuna (don/ton:Elbise) girmek” diye bir deyim vardır. Örneğin Hacı Bektaşı Veli’nin şahin şekline girip uçarak Kudbettin Hayder’i bir mağarada bulup kurtardığı anlatılır. Yine kuş donuna girmenin bir başka örneği de Deli Dumrul’un kılıcından kurtulmak isteyen Azrail’in bir güvercin kılığına girerek uçup kurtulması anlatılır.
“Türkler de yaratılış efsaneleri yanında pek çok da türeyiş efsaneleri mevcuttur. Göktürklerin kurttan, Uygurların ağaçtan, Yakutların Er-Sogotoh’tan, Kırgızların doğan’dan, Şato Hakanının kartal’dan türeyiş efsaneleri mevcuttur.”
Göktürklerin Kurttan Türeyiş efsanelerinin üçüncüsünde bile kuş sembolleri önemli bir yer tutar. Şöyle ki; “Yaz ve Kış Tanrıları ile evli bulunan Göktürk atasının bu karılarından birinden dört çocuğu olmuştur. Bu çocuklardan ilki beyaz bir leylek olarak doğmuş ve uçmuştur.
Yine Çin kaynaklarının aktardığına göre Göktürk’lerin bir kolu olan Şatolar VIII. yüzyılın ortalarından sonra Çin’in batısındaki Kansu’yu geçerek Yin-Şan dağlarına yerleşir. X.yüzyıldan sonra Çin’i yöneten “Beş Sülale” devrinin üçünü bu Göktürk Boyu kurmuştur. İşte bu üç sülaleden birincisini kuran Şato Hakanı Li Koyung’un bir kartal yuvasında doğduğu anlatılır.
Altaylar bölgesindeki Teleüt Türklerinin Merküt isimli kabilesinin bir kara kartaldan, Yurtaş Kabilesinin ise beyaz başlı bir kartaldan türediğine inanılmıştır. Kırgızların ise bir doğandan türediğine inanılır. Efsane şöyledir.
“Kırgız kabilelerinden birisinin atasının üç karısı varmış. Bu üç kadından en küçüğü bir gece rüyasında çadıra bir avcı doğan’ın geldiğini ve yatağının etrafında uçuştuğunu görür. Sonra nasıl olmuşsa bu kadının gebe kaldığı görülmüş. Derler ve inanırlar ki Kırgız kabilesini idare eden reislerin hepsi bu kadının soyundan gelirmiş.”
Yakut Türklerinin inanışına göre Şamanlar yeryüzüne bir kartal tarafından getirilip bırakılmışlardır. Yine inanışa göre ileride şaman olacak bir çocuğun ruhu daha doğmadan önce bir kartal tarafından yenirdi. Kartal daha sonra bol güneşli ve yeşil çayırlı bir bölgeye gelerek yerleşir. Oranın ortasında bir kırmızı çam, bir gürgen ve bir de kayın ağacı bulunurmuş. Kartal bu ağaçların üzerine gelir, yumurtasını bırakır ve gidermiş.
Yumurta bir süre ağaçların üzerinde kaldıktan sonra yarılır ve içinden bir çocuk çıkarmış. Yumurtadan çıkan çocuk orada ağaçların altında bulunan bir beşiğin içine düşer ve orada büyümeye başlarmış. Bu bebekler büyüdüklerinde hayatları boyunca Kartal-Anaları tarafından korunurlarmış. Her işlerinde onlara yardım ederlermiş. Kırmızı çam ağacındaki yumurtalardan düşen bebeklerin iyi şaman, gürgen ağacından düşen bebeklerin ise kötü şaman olduğuna inanırlarmış.
Yine Dede Korkut destanında Kazan için “tülü kuşun yavrusu”, Bamsı Beyrek için “çalkara kuş erdemlü” denilmektedir. Çeşitli Türk ve Moğol töz/kök inanışlarında kuğu, karga, kartal, atmaca, turna, kaz vb. birçok kuş sembol olarak vardı ve onları kutsal bilerek etlerini yemez, küçük boyutlu heykellerini put olarak taşırlardı. Bunların içinde kartal ise Altayların ve en eski Türk topluluklarında güneşin ve Gök Tanrının sembolü olmuştur hep.
Zaman içerisinde bu tözler eski anlam ve önemini kaybetse de maziden birer hatıra olarak bir damga, bir arma. Bir sembol olarak kullanılmaya devam etmiştir.
“Devlet hümâsını tutayım derken
Uçurdum kolumdan bâz elden gitti
Cehd idüp ardından yeteyim derken
Hazır turna ile kaz elden gitti” (Aşık Ömer)
(devam edecek)
*“Türk Dünyasının Düşünce, Dil Ve Edebiyatındaki Bazı Kuşlar”. Prof. Dr. Halil Ersoylu. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Yıl 2,Cilt 2, Sayı 11. Nisan 1981. Sayfa. 76 -125

Bu Yazıyı Paylaşın:


Yorumlar (0):

Yorum Ekle


Adınız Soyadınız*

E-posta Adresiniz*

(E-posta adresiniz sitede görünmez)

Yorumunuz*



(Yandaki güvenlik kodunu bu alana giriniz)
   
 


YUNUS TÜRKÖLMEZ Diğer Yazıları

07 Şubat 2021 - BOĞAZİÇİ ÜNVERSİTESİ VE BEN
03 Şubat 2021 - CORONA VİRÜS SALGINI ve SAĞLIK TANRISI ASKLEPİOS'tan, LOKMAN HEKİM'e ÖLÜMSÜZLÜK ARAYIŞI 1.
29 Ocak 2021 - TÜRKLERDE YARATILIŞ VE TÜREYİŞ EFSANELERİNDE KUŞLARIN YERİNE VE ÖNEMİNE DAİR 3.
17 Ocak 2021 - TÜRKLERDE YARATILIŞ VE TÜREYİŞ EFSANELERİNDE KUŞLARIN YERİNE VE ÖNEMİNE DAİR 1.
09 Ocak 2021 - KAZ DEYİP DE GEÇMEYİN.
07 Ocak 2021 - EŞEK SÜTÜ MÜ DEDİNİZ!
05 Ocak 2021 - YÖNETEN – YÖNETİLEN İLİŞKİSİNDE ZORA DAYALI GÜVEN YA DA GÜVENSİZLİK
26 Aralık 2020 - İŞGAL İSTANBUL'UNUN KAHRAMAN TELGRAF MÜDÜRÜ...
18 Aralık 2020 - TÜRKLERİN İSLAMİYETE GİRİŞİNDE NELER OLDU?* 3.
16 Aralık 2020 - TÜRKLERİN İSLAMİYETE GİRİŞİNDE NELER OLDU?* 2.
14 Aralık 2020 - TÜRKLERİN İSLAMİYETE GİRİŞİNDE NELER OLDU?* 1.
18 Kasım 2017 - TARİHSEL SORUMLULUK
04 Eylül 2016 - "KULELİ VAKASI" 13 EYLÜL 1859
18 Mayıs 2016 - DEVRİMCİ BELEDİYECİLİK VE FATSA ÖRNEĞİ 3
10 Mayıs 2016 - DEVRİMCİ BELEDİYECİLİK VE FATSA ÖRNEĞİ 2
07 Mayıs 2016 - DEVRİMCİ BELEDİYECİLİK VE FATSA ÖRNEĞİ 1*
02 Mayıs 2016 - "TARİH YAZIMI VE TARİHÇİ İLİŞKİSİ"
19 Ocak 2016 - UNUTULMUŞ BİR KÜLTÜR VARLIĞI; ESEDERESİ CAMİİ...
29 Nisan 2015 - POSTANE İŞGALLERİ 6 (SON)
21 Nisan 2015 - POSTANE İŞGALLERİ-5-
14 Nisan 2015 - POSTANE İŞGALLERİ- 4
02 Nisan 2015 - POSTANE İŞGALLERİ- 3
30 Mart 2015 - POSTANE İŞGALLERİ (2)
24 Mart 2015 - POSTANE İŞGALLERİ...
26 Şubat 2015 - SADECE "ALDIRMA GÖNÜL" DEMEMİŞ...
06 Şubat 2015 - SARAY’IN MALİYETİ’Nİ BİLMEYEN MALİYE BAKANI (!)
27 Aralık 2014 - RÜŞVET VE YOLSUZLUK GELENEĞİ BİR OSMANLI MİRASI MI?
18 Aralık 2014 - DOĞU - BATI AYRILIĞI "SKİZMA"
23 Eylül 2014 - “BİR’E ÇEYREK KALA KASTAMONU”
15 Eylül 2014 - HAMASİ NUTUKLAR MI GERÇEKÇİ YOKSA BU RAKAMLAR MI?
22 Mayıs 2014 - “KAYIRMA VE YAĞMA SİSTEMİ”
01 Nisan 2014 - İSTEKLİ OLMAK VE BAŞARMAK
15 Mart 2014 - CHP BAŞAKŞEHİR’DE İKTİDARA KOŞUYOR
07 Mart 2014 - TELEFONUN ÜLKEMİZE GİRİŞ ÖYKÜSÜ VE İLK İMTİYAZ...
01 Mart 2014 - OSMANLI DÖNEMİNE AİT BİR ÖZELLEŞTİRME DENEYİMİ-POSTA TEŞKİLATININ ÖZELLEŞTİRİLMESİ
05 Şubat 2014 - TALİMATLI SORUŞTURMALAR
22 Ocak 2014 - HAŞGEŞ YA DA HAŞHAŞİN TARİKATI
16 Ocak 2014 - ZAMANLAMALAR MANİDAR
13 Ocak 2014 - BÜROKRASİ YOZLAŞIRSA.
10 Ocak 2014 - ARADA BİR...
07 Ocak 2014 - KARABORSACI BİR TACİRE BİR FİSKE
23 Aralık 2013 - HALK VE KAMUOYU YOLSUZLUKLARDA DUYARLI OLURSA
19 Aralık 2013 - ULUSLARASI ÇALIŞMA ÖRGÜTÜ: ILO
12 Aralık 2013 - SOĞUK HAVA, BUZ VE İSTANBUL BOĞAZI
29 Kasım 2013 - DERSANELERİN GEREKLİLİĞİ YA DA GEREKSİZLİĞİ
25 Kasım 2013 - SARIGÜL’ÜN ESENLER ZİYARETİ VE ZABITA ENGELİ
15 Kasım 2013 - İKİ PTT MEMURUNUN HAZİN HİKÂYESİ.
04 Kasım 2013 - KANUNİ NE ZAMAN YAŞADI?
04 Ekim 2013 - KESİNTİLİ YA DA JOPLU EĞİTİM
16 Temmuz 2013 - GEZİ DİRENİŞİNDEN YANSIMALAR
03 Temmuz 2013 - MEDİPOL MEGA HASTANELER KOMPLEKSİ ÇİLESİ
07 Mayıs 2013 - İKTİDAR BASKISI VE YEREL YÖNETİMLER...
09 Nisan 2013 - PTT ÇALIŞANLARININ MÜCADELE TARİHİNDEN-2-
28 Mart 2013 - PTT’DE GREV...
28 Şubat 2013 - 28 ŞUBAT VE SİVİL SİYASET
15 Şubat 2013 - YOKSULLUĞU KULLAN İKTİDAR OL, YOKSULLUĞU YÖNET İKTİDAR KAL
21 Ocak 2013 - “İTHAL İŞÇİYE İŞ, BİZİM İŞÇİYE DAYAK”
17 Ocak 2013 - MEHMET EMİN RAUF PAŞA VE KALLAVİ SİYASETİ
01 Ocak 2013 - ALDATMAK YA DA KANDIRMAK 2
11 Aralık 2012 - OSMANLI İMPARATORLUĞUNDA YABANCI POSTALAR VE ÜLKEYE ZARARLARI
29 Kasım 2012 - OSMANLI DÖNEMİNE AİT BİR ÖZELLEŞTİRME DENEYİMİ
26 Kasım 2012 - ALDATMAK YA DA KANDIRMAK 1
19 Eylül 2012 - KUSURSUZ SORUMLULUK YA DA İSTİFA SORUMLULUĞU
28 Temmuz 2012 - "ÖNCELİĞİMİZ YOKSULLUĞU PAYLAŞMAK OLMAYACAK”
11 Temmuz 2012 - RANT İÇİN DEĞİL HİZMET İÇİN YEREL YÖNETİM. YEREL YÖNETİMLERDE YENİDEN DÜZENLEME 2
02 Temmuz 2012 - SURİYE’YE YUKARIDAN BAKMAK 2
07 Haziran 2012 - YEREL YÖNETİMLER "YENİDEN DÜZENLEME ÇALIŞMALARI" - 1
02 Haziran 2012 - SURİYE'YE YUKARIDAN BAKMAK-1
18 Mayıs 2012 - TARİH TEKERRÜR EDER Mİ?
02 Mayıs 2012 - YEREL YÖNETİM TARİHİNDEN BAZI NOTLAR 3
23 Nisan 2012 - YEREL YÖNETİMLER TARİHİNDEN BAZI NOTLAR–2
21 Nisan 2012 - KORKULAR UÇURUMU
14 Nisan 2012 - YEREL YÖNETİMLER TARİHİNDEN BAZI NOTLAR 1
13 Nisan 2012 - 28 ŞUBAT VE SİVİL SİYASET
10 Nisan 2012 - YOKSULLUĞU YÖNETMEK BAŞARI MIDIR?
KÖŞE YAZARLARI
ÜYE PANELİ
E-mail
Şifre
 
   
  Yeni Üye | Şifremi Unuttum
ARŞİV
..
SİZ DE YAZIN-YAYINLAYALIM!
HABERE DEĞER "ESENLER VE ÜLKE" YE DAİR KONULARI,GERÇEKLERİ,  
yerelgazeteci@hotmail.com,
esenlertime@hotmail.com,

E-MAİL ADRESLERİNDEN
GAZETEMİZE ULAŞTIRABİLİRSİNİZ...
EN ÇOK OKUNAN
Video Galeri
EN ÇOK YORUMLANAN
FOTO GALERİ
RADYO

BU GÜNKÜ GAZETELER
FACEBOOK-BEĞEN
SAYFALAR
Anasayfa | Gazeteler | Foto Galeri | Video Galeri | Künye
CH